ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದ ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ

ಪೀಠಿಕೆ: ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲವು ರಾಜಕೀಯ ಏಕೀಕರಣದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಕಲೆ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ, ಶಿಲ್ಪಕಲೆ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಮಾರಕಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. ಸಾ.ಶ.ವ.  322ರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಮೌರ್ಯನು ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ನಂತರ ಆಳಿದ ಬಿಂದುಸಾರ ಮತ್ತು ಅಶೋಕನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ತನ್ನ ಉಚ್ಛ್ರಾಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪಿತು.

ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮರ ಮತ್ತು ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಕಲ್ಲಿನ ಬಳಕೆಯೂ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿತ್ತು. ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ, ಹೊಳಪು ನೀಡಿ, ಸುಂದರವಾದ ಸ್ತಂಭಗಳು, ಅರಮನೆಗಳು, ಸ್ತೂಪಗಳು, ಗುಹೆಗಳು ಹಾಗೂ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಶೋಕನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಕಲಾ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕಂಡುಬಂದಿತು. ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಲೆ, ಶಿಲಾಸ್ತಂಭಗಳು, ಗುಹಾಂತರ ದೇವಾಲಯಗಳು, ಚೈತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ, ಬಸದಿಗಳು ಮತ್ತು ಜೈನ ಧರ್ಮದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಹಾಗೂ ಶಾಸನಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಅವರ ಕಾಲದ ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತು-ಶಿಲ್ಪದ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.

1. ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಲೆ

ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಲೆಯು ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟವನ್ನು ತಲುಪಿತ್ತು. ರಾಜಧಾನಿ ಪಾಟಲೀಪುತ್ರವು ಮೌರ್ಯರ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು.

ಅ. ಪಾಟಲೀಪುತ್ರದ ಅರಮನೆ:

ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಮೌರ್ಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪಾಟಲೀಪುತ್ರದಲ್ಲಿ ಭವ್ಯವಾದ ಅರಮನೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಗ್ರೀಕ್ ರಾಯಭಾರಿ ಮೆಗಾಸ್ತನೀಸ್ ತನ್ನ ಇಂಡಿಕಾ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಟಲೀಪುತ್ರದ ವೈಭವ ಮತ್ತು ಅರಮನೆಗಳ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅರಮನೆಯ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಮರ, ಇಟ್ಟಿಗೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಟ್ಟಡ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅರಮನೆಯ ಕಂಬಗಳು, ಸಭಾಂಗಣಗಳು ಮತ್ತು ಅಲಂಕಾರಿಕ ವಿನ್ಯಾಸಗಳು ಮೌರ್ಯರ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ನೈಪುಣ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.

ಆ. ಕುಮ್ರಹಾರ್‌ನ ಸಭಾಂಗಣ:

ಪಾಟಲೀಪುತ್ರದ ಸಮೀಪವಿರುವ ಕುಮ್ರಹಾರ್‌ನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 80 ಕಂಬಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಬೃಹತ್ ಸಭಾಂಗಣದ ಅವಶೇಷಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಈ ಕಂಬಗಳು ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದ ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕಲಾತ್ಮಕ ನೈಪುಣ್ಯಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿವೆ.

2. ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದ ಶಿಲಾಸ್ತಂಭಗಳು

ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದ ಕಲಾ ಕೊಡುಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಶೋಕನ ಶಿಲಾಸ್ತಂಭಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ. ಅಶೋಕನು ತನ್ನ ಧಮ್ಮದ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಜನರಿಗೆ ತಿಳಿಸಲು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಲಾಸ್ತಂಭಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು.

ಶಿಲಾಸ್ತಂಭಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣಗಳು:

1. ಏಕಶಿಲೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಎತ್ತರವಾದ ಕಂಬಗಳಾಗಿವೆ.

2. ಬಹುತೇಕ ಕಂಬಗಳನ್ನು ಚೌನಾರ್ ಪ್ರದೇಶದ ಮರಳುಗಲ್ಲಿನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ.

3. ಕಂಬಗಳ ಮೇಲ್ಮೈಯನ್ನು ಕನ್ನಡಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವಂತೆ ನಯಗೊಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ಮೌರ್ಯರ ನುಣುಪು ಅಥವಾ ಹೊಳಪು  ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

4. ಕಂಬಗಳ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಿಂಹ, ಆನೆ, ಗೂಳಿ ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳಂತಹ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ.

5. ಸ್ತಂಭಗಳ ಮೇಲೆ ಅಶೋಕನ ಧಮ್ಮದ ಸಂದೇಶಗಳನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಲಿಪಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ.

ಅ. ಸಾರನಾಥದ ಸಿಂಹಸ್ತಂಭ:

ಅಶೋಕನ ಸ್ತಂಭಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರನಾಥದ ಸಿಂಹಸ್ತಂಭವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಸಿಂಹಗಳು ಬೆನ್ನುಬೆನ್ನಿಗೆ ನಿಂತಿರುವಂತೆ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ಕೆಳಗಿನ ಪಟ್ಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ಗೂಳಿ ಮತ್ತು ಸಿಂಹಗಳ ಚಿತ್ರಗಳಿವೆ.  ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಸಾರನಾಥದ ಸಿಂಹಸ್ತಂಭದ ಮೇಲ್ಭಾಗವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಲಾಂಛನವನ್ನಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದೆ. ಅದರ ಕೆಳಗೆ 'ಸತ್ಯಮೇವ ಜಯತೇ' ಎಂಬ ಮುಂಡಕ ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

3. ಗುಹಾಂತರ ದೇವಾಲಯಗಳು

ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಕೊರೆದು ಗುಹೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಕಲೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಇವುಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ಗುಹಾಂತರ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಆರಂಭಿಕ ಉದಾಹರಣೆಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಅ. ಬಾರಾಬರ್ ಗುಹೆಗಳು:

ಬಿಹಾರದ ಗಯಾ ಪ್ರದೇಶದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಬಾರಾಬರ್ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಇವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡ  ಗುಹೆಗಳಿವೆ. ಅಶೋಕನು ಆಜೀವಿಕ ಪಂಥದ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳ ವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಗುಹೆಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿದನು. ಅಲ್ಲಿರುವುಗಳಲ್ಲಿ  ಸುದಾಮ ಗುಹೆ, ಕರ್ಣ ಚೌಪರ್ ಗುಹೆ ಮತ್ತು ಲೋಮಶ ಋಷಿ ಗುಹೆಗಳು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ. ಗುಹೆಗಳ ಒಳಭಾಗದ ಗೋಡೆಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ನಯವಾಗಿ ಹೊಳಪು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ ಉಂಟಾಗುವಂತಹ ವಿಶಿಷ್ಟ ರಚನೆಯಿದೆ.

ಆ. ನಾಗಾರ್ಜುನಿ ಗುಹೆಗಳು:

ನಾಗಾರ್ಜುನಿ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿರುವ ಗುಹೆಗಳನ್ನೂ ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಅಶೋಕನ ಮೊಮ್ಮಗ ದಶರಥನು ಆಜೀವಿಕ ಪಂಥದ ಅನುಯಾಯಿಗಳಿಗೆ ಈ ಗುಹೆಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿದನು.  ಈ ಗುಹೆಗಳು ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಕೊರೆದು ನಿರ್ಮಿಸುವ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಮೌರ್ಯರು ಸಾಧಿಸಿದ್ದ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ.

4. ಚೈತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ

ಚೈತ್ಯ ಎಂದರೆ ಬೌದ್ಧರ ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಮಂದಿರ ಅಥವಾ ಪೂಜಾಸ್ಥಳ. ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ದೊರೆತ ರಾಜಾಶ್ರಯದಿಂದ ಚೈತ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ತೂಪ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ದೊರೆಯಿತು.

ಅ. ಸ್ತೂಪಗಳು:

ಸ್ತೂಪಗಳು ಬೌದ್ಧರ ಪವಿತ್ರ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವ ಸ್ಮಾರಕಗಳಾಗಿವೆ. ಅಶೋಕನು ಬುದ್ಧನ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಹಂಚಿ ಅನೇಕ ಸ್ತೂಪಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನೆಂದು ಬೌದ್ಧ ಪರಂಪರೆ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.

A. ಸಾಂಚಿ ಸ್ತೂಪ:

ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಸಾಂಚಿಯಲ್ಲಿರುವ ಸ್ತೂಪವು ಅಶೋಕನ ಕಾಲದ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿದೆ.  ಮೂಲ ಸ್ತೂಪವನ್ನು ಅಶೋಕನು ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದನೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶುಂಗರು ಮತ್ತು ಇತರ ಅರಸರು ಇದನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ ಅಲಂಕರಿಸಿದರು. ಸ್ತೂಪದ ಗುಮ್ಮಟ, ಹರ್ಮಿಕಾ ಮತ್ತು ಛತ್ರಗಳು ಬೌದ್ಧ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳಾಗಿವೆ.  ಈಗ ಕಾಣುವ ಸುಂದರ ತೋರಣಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಮೇಲಿನ ಶಿಲ್ಪಾಲಂಕಾರಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನಂತರದ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವು. ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಕ್ಕೆ ದೊರೆತ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವು ಮುಂದಿನ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಚೈತ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಹಾರಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಭದ್ರ ಬುನಾದಿಯನ್ನು ಹಾಕಿತು.

5. ಬಸದಿಗಳು ಮತ್ತು ಜೈನ ಧರ್ಮದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ

ಬಸದಿ ಎಂಬುದು ಜೈನ ಧರ್ಮದ ದೇವಾಲಯ ಅಥವಾ ಆರಾಧನಾ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಪದವಾಗಿದೆ. ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜೈನ ಧರ್ಮಕ್ಕೂ ರಾಜಾಶ್ರಯ ದೊರೆತಿತ್ತು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಮೌರ್ಯನು ತನ್ನ ಜೀವನದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಜೈನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಜೈನ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಭದ್ರಬಾಹುವಿನೊಂದಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬಂದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳವು ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಮೌರ್ಯನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಜೈನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಚಂದ್ರಗಿರಿ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಬಸದಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಸ್ಮಾರಕಗಳು ಜೈನ ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ.  ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜೈನ ಧರ್ಮದ ತಪಸ್ಸು, ಸರಳ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಅಹಿಂಸೆಯ ತತ್ವಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವ ದೊರೆಯಿತು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜೈನ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳ ವಾಸಕ್ಕೆ ಗುಹೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಿರುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳಿವೆ.

ಐತಿಹಾಸಿಕ ಎಚ್ಚರಿಕೆ: ಇಂದು ಕಾಣುವ ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳದ ಬಹುತೇಕ ಬಸದಿಗಳು ನಂತರದ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದ ಕಟ್ಟಡಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬಾರದು. ಚಂದ್ರಗುಪ್ತನ ಜೈನ ಧರ್ಮದೊಂದಿಗಿನ ಸಂಬಂಧವು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.

6. ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದ ಶಾಸನಗಳು

ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದ ಶಾಸನಗಳು ಭಾರತದ ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಆಧಾರಗಳಾಗಿವೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಶೋಕನ ಶಾಸನಗಳು ಅವನ ಆಡಳಿತ, ಧಾರ್ಮಿಕ ನೀತಿ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುಧಾರಣೆ ಮತ್ತು ಕಲಾ ಪ್ರಗತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡುತ್ತವೆ.

ಅ. ಶಾಸನಗಳ ವಿಧಗಳು:

1. ಶಿಲಾಶಾಸನಗಳು: ಇವು ಬಂಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಲಾದ ಶಾಸನಗಳು. ಗಿರ್ನಾರ್, ಧೌಳಿ, ಜೌಗಡ ಮುಂತಾದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿವೆ.

2. ಸ್ತಂಭಶಾಸನಗಳು: ಇವು ಕಲ್ಲಿನ ಸ್ತಂಭಗಳ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಲಾದ ಶಾಸನಗಳು.

3. ಗುಹಾ ಶಾಸನಗಳು: ಇವು ಬಾರಾಬರ್ ಮತ್ತು ನಾಗಾರ್ಜುನಿ ಗುಹೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಲಾದ ದಾನ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಬಂಧಿತ ಶಾಸನಗಳು.

ಆ. ಶಾಸನಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣಗಳು:

• ಬಹುತೇಕ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಿ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ.

• ವಾಯುವ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಖರೋಷ್ಠಿ ಲಿಪಿಯನ್ನೂ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ.

• ಕೆಲವು ಶಾಸನಗಳು ಗ್ರೀಕ್ ಮತ್ತು ಅರಾಮಿಕ್ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ದೊರೆತಿವೆ.

• ಅಶೋಕನ ಧಮ್ಮ, ಅಹಿಂಸೆ, ಪ್ರಾಣಿ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಹಿರಿಯರಿಗೆ ಗೌರವ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಹಿಷ್ಣುತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಜೆಗಳ ಕಲ್ಯಾಣದ ಸಂದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ.

• ಶಾಸನಗಳ ಕೆತ್ತನೆ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರಗಳ ವಿನ್ಯಾಸವು ಮೌರ್ಯರ ಶಿಲ್ಪ ಹಾಗೂ ಲಿಪಿಕಲೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಇ. ಪ್ರಮುಖ ಶಾಸನಗಳು:

ಶಾಸನ	ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವ
ಗಿರ್ನಾರ್ ಶಾಸನ	ಅಶೋಕನ ಧಮ್ಮದ ತತ್ವಗಳು
ಧೌಳಿ ಶಾಸನ	ಕಳಿಂಗ ಪ್ರದೇಶದ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಧಮ್ಮ ನೀತಿ
ಸಾರನಾಥ ಸ್ತಂಭಶಾಸನ	ಸಂಘದ ಏಕತೆ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂದೇಶ
ಲೌರಿಯಾ ನಂದನ್‌ಗಢ ಸ್ತಂಭಶಾಸನ	ಅಶೋಕನ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಧಮ್ಮದ ಪ್ರಚಾರ
ಬಾರಾಬರ್ ಗುಹಾ ಶಾಸನ	ಆಜೀವಿಕರಿಗೆ ನೀಡಿದ ಗುಹಾ ದಾನ

7. ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದ ಶಿಲ್ಪಕಲೆ

ಪ್ರಮುಖ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯ ಉದಾಹರಣೆಗಳು:

1. ಸಾರನಾಥದ ಸಿಂಹಶಿಲ್ಪ: ನಾಲ್ಕು ಸಿಂಹಗಳ ಶಿಲ್ಪವು ಮೌರ್ಯರ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.

2. ದಿದಾರ್‌ಗಂಜ್ ಯಕ್ಷಿ: ಬಿಹಾರದ ಪಾಟ್ನಾದಲ್ಲಿ ದೊರೆತ ಈ ಯಕ್ಷಿಯ ಮೂರ್ತಿಯು ಅತ್ಯಂತ ನಯವಾದ ಹೊಳಪು ಮತ್ತು ಆಕರ್ಷಕ ದೇಹ ವಿನ್ಯಾಸದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಕಾಲನಿರ್ಣಯದ ಬಗ್ಗೆ ಇತಿಹಾಸಕಾರರಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವಿದೆ.

3. ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶಿಲ್ಪಗಳು: ಆನೆ, ಸಿಂಹ, ಗೂಳಿ, ಕುದುರೆ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಸ್ತಂಭಗಳ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ.

4. ಮಣ್ಣಿನ ಗೊಂಬೆಗಳು: ಜನಜೀವನ, ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ಟೆರಾಕೋಟಾ ಶಿಲ್ಪಗಳು ದೊರೆತಿವೆ.

ಮೌರ್ಯರ ಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ನೈಜತೆ, ಸರಳತೆ, ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಮತ್ತು ನಯವಾದ ಹೊಳಪು ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿವೆ.

8. ಮೌರ್ಯರ ಕಲೆಯ ಮೇಲೆ ವಿದೇಶಿ ಪ್ರಭಾವ

ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಮತ್ತು ಗ್ರೀಕ್ ಕಲಾಪದ್ಧತಿಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಪರ್ಷಿಯನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅರಮನೆಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಕಲ್ಲಿನ ಕಂಬಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಪದ್ಧತಿಯ ಪ್ರಭಾವ ಮೌರ್ಯರ ಸ್ತಂಭಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕಂಬಗಳ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಮತ್ತು ಅಲಂಕಾರಿಕ ವಿನ್ಯಾಸಗಳಲ್ಲಿ ವಿದೇಶಿ ಕಲೆಯ ಕೆಲವು ಲಕ್ಷಣಗಳಿವೆ. ಹೊಳಪು ನೀಡಿದ ಕಲ್ಲಿನ ಬಳಕೆ, ಕಂಬಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಅರಮನೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಕಲೆಯ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಮೌರ್ಯರ ಕಲೆಯು ಭಾರತೀಯ ಧಾರ್ಮಿಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತು ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು.

9. ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದ ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣಗಳು

ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದ ಕಲಾ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ಗುರುತಿಸಬಹುದು.

1. ಕಲ್ಲಿನ ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಯಿತು.

2. ಏಕಶಿಲೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಬೃಹತ್ ಸ್ತಂಭಗಳು ವಿಶೇಷ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದ್ದವು.

3. ಕಲ್ಲುಗಳಿಗೆ ಹೊಳಪು ನೀಡುವ ಮೌರ್ಯರ ಪಾಲಿಶ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿತ್ತು.

4. ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಕೊರೆದು ಗುಹೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಕಲೆಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ದೊರೆಯಿತು.

5. ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಸ್ತೂಪ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ದೊರೆಯಿತು.

6. ಜೈನ ಮತ್ತು ಆಜೀವಿಕ ಧರ್ಮಗಳಿಗೂ ರಾಜಾಶ್ರಯ ದೊರೆಯಿತು.

7. ಪ್ರಾಣಿ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಆಕೃತಿಗಳ ಶಿಲ್ಪಕಲೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿತು.

8. ಶಾಸನಗಳ ಮೂಲಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ಸಂದೇಶಗಳನ್ನು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಲಾಯಿತು.

9. ಪರ್ಷಿಯನ್ ಕಲೆಯ ಕೆಲವು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಕಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.

10. ಮುಂದಿನ ಶುಂಗ, ಸಾತವಾಹನ ಮತ್ತು ಗುಪ್ತರ ಕಾಲದ ಕಲಾ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಮೌರ್ಯರ ಕಲೆಯು ಭದ್ರ ಬುನಾದಿಯನ್ನು ಹಾಕಿತು.

ಉಪಸಂಹಾರ

ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲವು ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಮೈಲಿಗಲ್ಲಾಗಿದೆ. ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಮೌರ್ಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅರಮನೆ ಮತ್ತು ನಗರ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಲೆ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹೊಂದಿದರೆ, ಅಶೋಕನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ತೂಪಗಳು, ಶಿಲಾಸ್ತಂಭಗಳು, ಗುಹೆಗಳು ಮತ್ತು ಶಾಸನಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದವು. ಬೌದ್ಧ, ಜೈನ ಮತ್ತು ಆಜೀವಿಕ ಧರ್ಮಗಳಿಗೆ ದೊರೆತ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವು ಧಾರ್ಮಿಕ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಾರನಾಥದ ಸಿಂಹಸ್ತಂಭ, ಬಾರಾಬರ್ ಗುಹೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಂಚಿಯ ಮೂಲ ಸ್ತೂಪವು ಮೌರ್ಯರ ಕಲಾ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕೊಡುಗೆಗಳಾಗಿವೆ. ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದ ಕಲೆಯು ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸೃಜನಶೀಲತೆ, ತಾಂತ್ರಿಕ ನೈಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಹಿಷ್ಣುತೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಮಾರಕಗಳು

ಸ್ಮಾರಕ / ಕಲಾಕೃತಿ	ಸ್ಥಳ	ವಿಶೇಷತೆ
ಪಾಟಲೀಪುತ್ರದ ಅರಮನೆ	ಬಿಹಾರ	ಅರಮನೆ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಲೆ
80 ಕಂಬಗಳ ಸಭಾಂಗಣ	ಕುಮ್ರಹಾರ್	ಕಂಬಗಳ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ
ಸಿಂಹಸ್ತಂಭ	ಸಾರನಾಥ	ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಲಾಂಛನಕ್ಕೆ ಆಧಾರ
ಬಾರಾಬರ್ ಗುಹೆಗಳು	ಬಿಹಾರ	ಆಜೀವಿಕರಿಗೆ ದಾನ
ನಾಗಾರ್ಜುನಿ ಗುಹೆಗಳು	ಬಿಹಾರ	ದಶರಥನ ಗುಹಾದಾನ
ಸಾಂಚಿ ಸ್ತೂಪ	ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ	ಅಶೋಕನ ಕಾಲದ ಮೂಲ ಸ್ತೂಪ
ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಬಸದಿ	ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳ	ಚಂದ್ರಗುಪ್ತನ ಜೈನ ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗಿನ ಸಂಬಂಧ
ದಿದಾರ್‌ಗಂಜ್ ಯಕ್ಷಿ	ಪಾಟ್ನಾ	ನಯವಾದ ಕಲ್ಲಿನ ಶಿಲ್ಪಕಲೆ

ಪರಾಮರ್ಶನ  ಗ್ರಂಥಗಳು:

1. ಉಪಿಂದರ್ ಸಿಂಗ್, A History of Ancient and Early Medieval India.

2. ರೊಮಿಲಾ ಥಾಪರ್, Aśoka and the Decline of the Mauryas.

3. ಪರ್ಸಿ ಬ್ರೌನ್, Indian Architecture: Buddhist and Hindu Periods.

4. ವಾಸುದೇವ ಉಪಾಧ್ಯಾಯ, Ancient Indian Sculpture.

*************************